Nieuws

Hans Rutten heeft een belangrijk boek geschreven over veertig jaar rooms-katholieke diaconie in Nederland (1985-2025). Hij is erin geslaagd om na gedegen onderzoek een goede beschrijving te geven van de ontwikkeling en voortgang van katholieke diaconie.

Het boek is ontstaan in fasen: eerst als bron voor de Master Theologie aan de Radboud Universiteit in 2023. Vervolgens stimuleerde Hub Crijns (oud-directeur van Disk) hem om dit werk voort te zetten, aan te vullen en te actualiseren voor een boekuitgave. Dat werk mondde in juli 2025 uit in het boek Een spoor van gerechtigheid. Veertig jaar rooms-katholieke diaconie in Nederland (1985-2025), uitgegeven bij Eburon Utrecht.

Een uniek boek

In Een spoor van gerechtigheid vertelt Hans Rutten het grotendeels onbekende verhaal van de rooms-katholieke diaconie in Nederland tussen 1985 en 2025. Na de invoering van de Bijstandswet nam de staat de zorg voor kwetsbaren grotendeels over. Hoe gaf de katholieke kerk daar een nieuwe, eigentijdse invulling aan? Rutten beschrijft de ontwikkeling van een vernieuwende, sociaal geëngageerde diaconie: geen liefdadigheid van bovenaf, maar samenwerking voor structurele verandering. Met pauselijke documenten tot lokale projecten toont hij hoe caritas en gerechtigheid versmolten tot een unieke vorm van maatschappelijke naastenliefde.

Theologische en kerkhistorische verdieping

Verschenen recensies benadrukken dat Rutten niet alleen beschrijft, maar ook een belangrijk stuk theologie- en kerkhistorisch terrein blootlegt. Toine van den Hoogen (hoogleraar fundamentele theologie Radboud Universiteit) wijst er in een recensie op dat Rutten de katholieke armenzorg plaatst binnen de ontwikkeling van de ‘sociale kwestie’ in Nederland. Het boek geeft daarmee inzicht in de bestuurlijke structuren van kerk en overheid en laat zien hoe deze elkaar beïnvloedden.

Daarnaast laat Rutten zien hoe leken steeds belangrijkere actoren werden. Hij reconstrueert hoe katholieke leken – gesteund door Vaticanum II – een nieuw besef ontwikkelden van hun verantwoordelijkheid voor geloof én maatschappelijke betrokkenheid. Diaconie verschijnt daarbij als meer dan ethische plicht: als erkenning van Gods heilshandelen hier en nu, in het bondgenootschap met kwetsbaren.

Een breed gedragen diaconale beweging

In deze toegankelijke en rijk gedocumenteerde studie schetst Rutten de opkomst, bloei én ombouw van een breed gedragen diaconale beweging binnen de Nederlandse kerkprovincie. Uitgangspunt daarvan was niet de paternalistische ‘verzorging’ van armen, maar een gezamenlijk streven naar sociaaleconomische en maatschappelijke hervormingen: een spoor van gerechtigheid.

Van het pionierswerk van katholieke leken en religieuzen, de invloed van pauselijke visies en maatschappelijke veranderingen, tot inspirerende landelijke en parochiële projecten – dit boek brengt veertig jaar katholiek sociaal handelen in kaart. Met gevoel voor nuance en historisch inzicht laat Rutten zien hoe ‘diaconie’ in Nederland uitgroeide tot een unieke mengvorm van diaconie en liefdadigheid (caritas): maatschappelijke naastenliefde, gericht op dienstbaarheid én gerechtigheid.

Literatuurstudie en analyse op meerdere niveaus

Herman Noordegraaf (oud hoogleraar Diaconaat aan de PThU) benadrukt in een recensie dat Rutten een uitgebreide literatuurstudie presenteert, waarin diaconaal en sociaaleconomisch denken op alle niveaus aan bod komt: van paus en Vaticaan tot bisdommen, parochies en lokale actoren. Rutten laat de wisselwerking én spanningen tussen deze niveaus zien. Kernbegrippen als justitia en caritas geven de rode draad aan en laten zien hoe de balans in de loop der jaren verschoof.

Noordegraaf wijst ook op belangrijke thema’s die Rutten aansnijdt, zoals:

• het zoeken naar structurele oplossingen naast individuele hulp (helpen onder protest);
• de rol van kerken als pleitbezorgers in het publieke domein, bijvoorbeeld rond armoedeonderzoeken;
• en de vraag hoe diaconie in een tijd van teruglopende kerkelijke betrokkenheid opnieuw vorm kan krijgen.

Een boek dat aanzet tot reflectie en toekomstgericht denken

Beide recensenten onderstrepen dat Rutten zichtbaar maakt hoe de diaconie de laatste decennia onder druk kwam te staan door secularisering en veranderende prioriteiten in het kerkelijk beleid. Tegelijk biedt het boek inspiratie voor wie nadenkt over de toekomst van kerk en samenleving: hoe kan diaconie vandaag opnieuw tot bloei komen en maatschappelijke betekenis hebben?

Voor wie is dit boek bedoeld?

Dit boek is onmisbaar voor wie betrokken is bij kerk, overheidsbeleid en (sociale) zorg – en voor iedereen die zich afvraagt wat geloof vandaag nog kan betekenen voor sociale gerechtigheid. Wie de geschiedenis, theologie en praktijk van katholieke diaconie in Nederland wil begrijpen, vindt in dit boek een rijke, gedegen en veelzijdige gids.

Hans Rutten, ‘Een spoor van gerechtigheid. Veertig jaar rooms-katholieke diaconie in Nederland (1985-2025)’, Utrecht, Eburon, 2025, ISBN 978-94-6301-558-5, € 29,90.

Tags: caritas, diaconie