“Ik geloof dat aan de journalist en uitgever een gemankeerde schrijver is voorafgegaan”, zegt hij, daarmee eenieder de illusie ontnemend dat hij zich ook maar enigszins zou willen meten met de bijzondere auteurs die zijn fonds rijk is. “De Bij” zoals de uitgeverij onder schrijvers genoemd wordt, is ook een bijzondere uitgeverij, voortgekomen uit het verzet in de Tweede Wereldoorlog en al vanaf de start in 1946 opererend vanuit een statig pand in de Van Miereveltstraat in Amsterdam, in de schaduw van het Concertgebouw.

Ammerlaan is ‘gemengd’ opgevoed in een gezin met een katholieke vader en een Nederland-hervormde moeder en groeide als ‘import’-kind uit Rotterdam op in het Zuidhollandse Pijnacker. De journalistiek ontkiemde bij hem in de jaren dat hij voor het dagblad de Haagsche Courant parlementair verslaggever was op het Binnenhof. Roomse contacten waren hem niet vreemd en zo kon hij begin jaren zeventig in Nederland de eerste serieuze politieke biografie presenteren, Het Verschijnsel Schmelzer. De openhartigheid van de oud-KVP-fractievoorzittter in het boek viel op en viel vervolgens in slechte aarde bij sommige van Schmelzers’s politieke collega’s aan het Binnenhof. In later jaren werd Ammerlaan ook de politiek woordvoerder van Dries van Agt.

De uitgever Ammerlaan verbond zich in de jaren tachtig aan uitgeverij Ambo/Anthos. Het boek met een spirituele inslag dan wel het religieuze boek moest hij ‘in de markt’ zetten. De vrucht van zijn activiteiten bij Ambo was een gestage instroom van actueel-religieuze boeken zoals een bijzondere biografie over kardinaal Alfrink die overigens verscheen toen Ammerlaan al bij De Bezige Bij in dienst kwam.
‘Het katholieke volksdeel is in tegenstelling tot het protestants-christelijke deel nooit erg sterk geweest in het vastleggen van de eigen geschiedenis”, memoreert Ammerlaan. ‘Katholieken hebben veel minder religieus besef. Dat ligt misschien aan hun makkelijke volksaard”. De maatschappelijk tendens naar verinnerlijking heeft zich naar zijn idee de laatste 10 jaar slechts ten dele doorgezet”, zegt hij maar over de toekomst van het religieu- ze boek blijft hij optiistisch.

De komst in 1999 naar De Bezige Bij markeerde voor de uitgeverij een aanzienlijke koerswending. De uitgeverij leek eind vorige eeuw deels ten dode opgeschreven en het auteurscorps was redelijk bejaard. De Bij teerde vooral op de successen van Harry Mulisch, Hugo Claus, W.F. Hermans, Jan Wolkers, Remco Campert en Maarten Toonder. Ammerlaan kwam met buitenlandse auteurs als Donna Tart die in haar eentje met De Kleine Vriend de balans van De Bezige Bij ruim in het groen bracht. Ammerlaan stofte het Bezige Bij-goud weer af en zorgde vooral voor een opvolging van de oude generatie Bij-auteurs. Kees van Kooten, Jan Sieblink, Kees van Beijnum en zelfs Youp van ’t hek trok hij aan alsook de recent met de PC Hooft-prijs bekroonde Charlotte Mutsaers. Ook gelouwerde auteurs als Cees Nooteboom en A.F.Th. van der Heijden vonden de weg naar De Bezige Bij. Het succes van Ammerlaan bij De Bezige Bij trok evident schrijvers aan.

Zelf zegt hij dat het uitgeversvak om een nadrukkelijk persoonsgebonden benadering vraagt waar op zijn tijd ook nederigheid bij past. Na 11 jaar aan het roer van De Bij te hebben gestaan weet Ammerlaan nog steeds niet exact de smaak van het Nederlandse lezerspubliek in te schatten. Een zakenman-uitgever wil hij zich niet noemen en hij stelt ook vast dat de economische crisis de “omzet” van De Bij niet in onrustbarende mate heeft doen inzakken. Zijn treurnis omvat vooral het onafwendbare gegeven dat hij met regelmaat bij de begrafenis van één van zijn auteurs aanwezig moet zijn zoals twee jaar geleden Hugo Claus. Hij is het “totaal oneens” met de opmerking indertijd van de Belgische kardinaal Danneels twee jaar geleden die Claus’ zelfgekozen dood allesbehalve een ‘heroïsche’ daad noemde. Ammerlaan vond de visie van de voormalige aartsbisschop van Mechelen-Brussel bijkans ‘ongepast’.

Hoewel binnenkort 66 blijft Ammerlaan voorlopig nog aan als uitgever-directeur van De Bezige Bij. Over zijn opvolging is hij bewust vaag al worden namen genoemd. Zeker is zo’n naam pas als Ammerlaan definitief de weg vrijmaakt voor een opvolger die De Bij-cultuur volledig in zijn of haar vingers heeft. Want - zo zegt Ammerlaan -: ‘er bestaat zoiets als “het gevoel” om bij de wereld van De Bezige Bij te behoren’. Hijzelf om- ringt zich op de Bezige Bij-vesting met foto’s aan de wanden van zijn gewaardeerde Bij-auteurs. En bij de ingang hangt een gedenkbord - aangebracht bij het 60-jarig-bestaan van De Bezige in 2006 - met daarop de indringende regels van het gedicht De Achttien Doden van Jan Campert. En vlak in de buurt van zijn bureau ligt één van de nieuwste uitgaven van De Bij, Vogelvrij, De jacht op de Joodse Onderduiker van Sytze van der Zee. Nog steeds houdt De Bezige Bij de toekomst naast het verleden, trouw aan het besef waarom zij ooit werd opgericht.